«هدف ما از طراحی این دوره ۶۰ ساعته، فراتر از انتقال مفاهیم بود؛ چرا که معتقدم سواد رسانه‌ای بدون داشتنِ تواناییِ انتقال و تدریسِ آن، تنها مجموعه‌ای از اطلاعات است که در ذهن انبار می‌شود.» حامد توکل، طراح این دوره و رئیس انجمن سواد رسانه‌ای استان البرز، با بیان این مطلب افزود: «در عصر دیپ‌فیک و اقتصاد توجه، ما نیازمند مربیانی هستیم که بتوانند با استفاده از الگوهای عملی، مخاطبان را به سطحی از تحلیل برسانند که فریب روایت‌های مهندسی‌شده را نخورند…»

شما به عنوان طراح دوره که هم دانشگاه مشغول تدریس هستید و هم در میدان تولید محتوا فعالید ، چه ضرورتی احساس کردید که  به سمت طراحی دوره «تربیت مربی سواد رسانه‌ای» بروید؟
به نظر من امروز مسئله فقط این نیست که افراد با مفهوم سواد رسانه‌ای آشنا شوند؛ مسئله مهم‌تر این است که چه کسانی بتوانند این مفاهیم را به‌صورت درست، علمی و متناسب با نیاز گروه‌های مختلف آموزش دهند.

ما در سال‌های گذشته دوره‌ها و کارگاه‌های متعددی در حوزه سواد رسانه‌ای داشته‌ایم، اما بخشی از نیاز جامعه همچنان به تربیت افرادی برمی‌گردد که خودشان بتوانند در نقش مدرس و مربی، آموزش سواد رسانه‌ای را ادامه دهند. در حقیقت سواد رسانه‌ای بدون «مهارتِ آموزش»، تنها مجموعه‌ای از اطلاعات تئوریک است.

این دوره چه تفاوتی با دوره‌های معمول سواد رسانه‌ای دارد؟

تفاوت اصلی در رویکرد دوره است. ما قصد نداشتیم صرفاً مجموعه‌ای از مباحث نظری درباره رسانه ارائه کنیم. از ابتدا تلاش شد آموزش، به سمت تحلیل، تمرین، طراحی آموزشی و ارائه عملی حرکت کند.

به همین دلیل، در کنار مباحث پایه، موضوعاتی مانند روان‌شناسی رسانه، اقتصاد توجه، الگوریتم‌ها و پلتفرم‌ها، پدافند شناختی، سواد خبری، سواد بصری، هوش مصنوعی، سواد داده و حریم خصوصی و در نهایت روش‌های تدریس رسانه‌ای در دوره قرار گرفته است.

در واقع شرکت‌کننده باید در پایان دوره بتواند هم یک پیام رسانه‌ای را تحلیل کند و هم درباره چگونگی آموزش این تحلیل به دیگران فکر کند.

مخاطبان اصلی این دوره چه گروه‌هایی هستند؟
دوره برای افرادی طراحی شده که زمینه تحصیلی یا حرفه‌ای مرتبط دارند؛ از جمله فعالان رسانه‌ای، روابط عمومی‌ها، کارشناسان فرهنگی و آموزشی و افرادی که تجربه یا تخصصی در حوزه رسانه دارند.

البته هدف ما محدود کردن دوره به یک شغل یا سازمان خاص نیست. سواد رسانه‌ای امروز با حوزه‌های مختلف زندگی اجتماعی ارتباط دارد و بنابراین می‌توان برای آن مخاطبان متنوعی تعریف کرد.

در مرحله فعلی نیز توجه قابل‌توجهی از سوی فعالان رسانه‌ای و کارشناسان روابط عمومی به دوره شکل گرفته است که به نظر من نشان‌دهنده یک نیاز حرفه‌ای برای آموزش منسجم‌تر در این حوزه است.

استقبال خبرنگاران، فعالان رسانه‌ای و روابط عمومی‌ها را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

بحمد الله تا کنون استقبال خوبی بویژه در بین مدیران رواب عمومی دستگاه ها و اصحاب رسانه داشتیم.برای ما این موضوع قابل توجه است که بخش مهمی از پیگیری‌ها از سوی افرادی صورت می‌گیرد که خودشان در محیط رسانه و ارتباطات فعالیت دارند.

این گروه‌ها هر روز با حجم زیادی از اطلاعات، خبر، تصویر، محتوای شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای جدید هوش مصنوعی مواجه هستند. بنابراین طبیعی است که نیاز آنها فقط به شناخت مفاهیم پایه محدود نباشد و بخواهند مهارت تحلیل و انتقال این مفاهیم را هم یاد بگیرند.

از طرف دیگر، روابط عمومی‌ها نیز امروز صرفاً تولیدکننده اطلاعیه و خبر نیستند؛ آنها با مدیریت پیام، تصویر سازمان، افکار عمومی و فضای دیجیتال سروکار دارند. بنابراین آموزش سواد رسانه‌ای می‌تواند برای این گروه نیز کاربرد حرفه‌ای داشته باشد.

چرا دوره را ۶۰ ساعته طراحی کردید؟
۶۰ ساعت برای ما یک عدد صرفاً اداری نبود. تلاش کردیم حجم آموزش با تنوع موضوعات و مهارت‌هایی که قرار است منتقل شود تناسب داشته باشد.

دوره در ۱۲ محور طراحی شده است؛ از اصول و مفاهیم سواد رسانه‌ای و روان‌شناسی رسانه گرفته تا اقتصاد توجه، رسانه و تحولات فرهنگی، والدگری رسانه‌ای، پدافند شناختی و سواد خبری، سواد بصری، هوش مصنوعی، سواد داده، روش‌های تدریس و در نهایت ارائه عملی و مصاحبه.

از این ۶۰ ساعت، ۵۲ ساعت به‌صورت برخط و ۸ ساعت به‌صورت حضوری برگزار می‌شود. بخش حضوری نیز صرفاً برای جمع‌بندی نیست و بخش مهمی از آن به ارائه عملی و Micro-teaching اختصاص دارد.

در طراحی سرفصل‌ها چه موضوعاتی را مهم‌تر دیدید؟

ما تلاش کردیم تصویری نسبتاً جامع از زیست‌بوم رسانه‌ای امروز ارائه کنیم.

مثلاً نمی‌توان درباره سواد رسانه‌ای امروز صحبت کرد اما از اقتصاد توجه و الگوریتم‌ها حرف نزد. نمی‌توان درباره خبر صحبت کرد اما راستی‌آزمایی، خبر جعلی، دستکاری تصویر و ویدئو و شیوه تشخیص منابع را نادیده گرفت.

همچنین هوش مصنوعی، سواد بصری و سواد داده را نمی‌توان موضوعات فرعی دانست. فردی که قرار است مربی سواد رسانه‌ای باشد باید بتواند با تغییرات فناوری و رسانه‌ای نیز همراه شود.

هوش مصنوعی چه نقشی در این دوره دارد؟

هوش مصنوعی امروز به بخشی جدایی‌ناپذیر از محیط رسانه‌ای تبدیل شده است و نمی‌توان آموزش سواد رسانه‌ای را بدون توجه به این فناوری و پیامدهای آن طراحی کرد. به همین دلیل، در دوره تربیت مربی سواد رسانه‌ای، موضوعاتی مانند کاربردهای هوش مصنوعی در رسانه، مدل‌های زبانی، ابزارهای تولید تصویر، دیپ‌فیک، سوگیری الگوریتمی، آینده رسانه و همچنین استفاده از هوش مصنوعی در فرایند آموزش مورد توجه قرار گرفته است.

اما در کنار آشنایی با ابزارها، برای ما ایجاد یک نگاه انتقادی اهمیت بیشتری دارد؛ اینکه فرد بداند چه زمانی می‌تواند به خروجی یک ابزار اعتماد کند، چه زمانی باید آن را راستی‌آزمایی و بررسی کند و چگونه میان محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی و اطلاعات معتبر تمایز قائل شود.

اتفاقاً تجربه برگزاری کارگاه خبرنگار هوشمند در چهارم مهرماه ۱۴۰۵ نیز این ضرورت را برای ما پررنگ‌تر کرد. یکی از موضوعاتی که در ارزیابی و بازخوردهای خبرنگاران شرکت‌کننده مورد توجه قرار گرفت، استمرار آموزش و پرداختن بیشتر به موضوع هوش مصنوعی بود. خبرنگاران در این کارگاه تأکید داشتند که با توجه به سرعت تحولات این حوزه، آموزش هوش مصنوعی نباید به یک کارگاه یا یک دوره محدود شود و لازم است به‌صورت مستمر و متناسب با تغییرات فناوری دنبال شود.

به همین دلیل، در طراحی دوره تربیت مربی سواد رسانه‌ای تلاش کرده‌ایم هوش مصنوعی را نه به عنوان یک موضوع مقطعی، بلکه به عنوان یکی از محورهای مهم آموزش سواد رسانه‌ای در نظر بگیریم؛ محوری که هم شناخت فناوری و ابزارها را شامل می‌شود و هم مهارت تحلیل، راستی‌آزمایی و استفاده مسئولانه از آنها را.
با توجه به اینکه خود شما تهیه‌کننده و کارگردان و مدرس سینما هستید، ممکن است بعضی‌ها بگویند «سواد بصری» را هم به این دلیل وارد دوره کرده‌اید که خودتان در این حوزه تخصص دارید! واقعاً همین‌طور است؟
(با خنده) راستش اگر قرار بود هر چیزی را که خودم دوست دارم یا در آن تخصص دارم وارد سرفصل دوره کنم، احتمالاً دوره باید ۶۰۰ ساعت می‌شد، نه ۶۰ ساعت!

اما واقعیت این است که سواد بصری به دلیل ماهیت رسانه امروز، یکی از ضرورت‌های آموزش سواد رسانه‌ای است، نه به خاطر تخصص شخصی من. بخش قابل توجهی از پیام‌هایی که مخاطب امروز دریافت می‌کند، اساساً تصویری است؛ از عکس و ویدئو و تبلیغات گرفته تا اینفوگرافیک‌ها و محتوای شبکه‌های اجتماعی.

به‌عنوان کسی که سال‌ها در حوزه تولید تصویر، کارگردانی و آموزش سینما فعالیت کرده‌ام، طبیعتاً تجربه من در این حوزه در طراحی این بخش بی‌تأثیر نبوده است، اما دلیل اصلی قرار گرفتن «سواد بصری» در این دوره، نیاز مخاطب امروز به فهم چگونگی ساخته‌شدن معنا در تصویر است.

در این بخش، موضوعاتی مانند دستور زبان تصویر، نشانه‌شناسی، کلیشه‌های تصویری، زاویه دوربین، قاب‌بندی و تدوین و تأثیر این عناصر بر برداشت مخاطب مورد توجه قرار می‌گیرد. هدف این است که مخاطب فقط تصویر را نبیند، بلکه بتواندتصویر را بخواند و تحلیل کند.

اقتصاد توجه و الگوریتم‌ها چه ارتباطی با تربیت مربی سواد رسانه‌ای دارند؟
امروز مسئله رسانه فقط تولید و انتشار پیام نیست؛ مسئله این است که چه پیامی دیده می‌شود، چه چیزی بیشتر در معرض توجه قرار می‌گیرد و پلتفرم‌ها چگونه بر این فرایند اثر می‌گذارند.

در بخش اقتصاد توجه، شرکت‌کنندگان با منطق پلتفرم‌ها، الگوریتم‌ها، مدل‌های کسب‌وکار و سازوکارهای جذب و مدیریت توجه آشنا می‌شوند و بخشی از آموزش نیز به تحلیل عملی این موضوع اختصاص دارد.

اگر مربی این سازوکارها را نشناسد، آموزش سواد رسانه‌ای او ممکن است از واقعیت رسانه‌ای مخاطب امروز فاصله بگیرد.

بخش Micro-teaching چه کاربردی دارد؟
برای من این بخش بسیار مهم است، چون فاصله زیادی میان «دانستن» و «توانستنِ آموزش دادن» وجود دارد.

ممکن است فردی مفاهیم سواد رسانه‌ای را به خوبی بداند، اما نتواند آنها را برای یک گروه نوجوان، خانواده، خبرنگار یا کارمند سازمان به زبان مناسب توضیح دهد.

در بخش Micro-teaching، شرکت‌کننده باید یک ارائه کوتاه آموزشی داشته باشد، بازخورد دریافت کند و از انتخاب موضوع، روش ارائه و محتوای آموزشی خود دفاع کند. بنابراین در پایان دوره فقط دانش فرد ارزیابی نمی‌شود؛ توانایی او برای انتقال دانش نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.

همکاری چند مجموعه در اجرای این دوره چه اهمیتی دارد؟

ماهیت سواد رسانه‌ای به گونه‌ای است که نمی‌توان آن را متعلق به یک دستگاه یا یک حوزه خاص دانست.

همکاری جهاد دانشگاهی استان البرز، اداره کل روابط عمومی و امور بین‌الملل استانداری، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان و مجموعه‌های فرهنگی،قضایی ، اجرایی و اجتماعی می‌تواند به شکل‌گیری یک مدل بین‌بخشی برای آموزش کمک کند.

هدف این است که دوره صرفاً یک برنامه آموزشی مقطعی نباشد و بتوان از ظرفیت دستگاه‌های مختلف برای توسعه آموزش سواد رسانه‌ای استفاده کرد.

شرکت‌کننده پس از پایان دوره چه مهارت‌هایی به دست می‌آورد؟
انتظار ما این است که شرکت‌کننده بتواند پیام‌ها و روایت‌های رسانه‌ای را تحلیل کند، سازوکارهای توجه و الگوریتم‌ها را بشناسد، خبر و محتوای جعلی را بررسی کند، درباره تصویر و نشانه‌های بصری تحلیل داشته باشد، با ظرفیت‌ها و چالش‌های هوش مصنوعی آشنا باشد و در حوزه داده و حریم خصوصی نیز دانش کاربردی کسب کند.

اما مهم‌تر از همه، باید بتواند این دانش را به یک برنامه آموزشی تبدیل کند؛ یعنی برای یک گروه مشخص، محتوای آموزشی طراحی کند، آن را ارائه دهد و بازخورد بگیرد.

آیا برای فارغ‌التحصیلان دوره، مسیر فعالیت حرفه‌ای نیز در نظر گرفته شده است؟
بله. یکی از نکاتی که در طراحی دوره مورد توجه بوده، کاربرد حرفه‌ای آموزش‌هاست.فارغ‌التحصیلان می‌توانند در حوزه‌هایی مانند آموزش رسمی و غیررسمی، طراحی دوره‌های سواد رسانه‌ای، آموزش پدافند شناختی، تحلیل محتوا و راستی‌آزمایی، آموزش مهارت‌های دیجیتال، مشاوره رسانه‌ای و تولید محتوای آموزشی فعالیت کنند.

البته باید تأکید کنم که گذراندن یک دوره آموزشی به‌تنهایی به معنای تضمین اشتغال نیست؛ هدف ما ایجاد دانش و مهارت‌هایی است که بتواند مسیرهای حرفه‌ای مختلفی را برای افراد باز کند.

و در پایان، اگر بخواهید مخاطبان را برای ثبت‌نام دعوت کنید، چه می‌گویید؟
اگر فردی در حوزه رسانه، روابط عمومی، آموزش، فرهنگ یا فعالیت‌های مرتبط با فضای دیجیتال فعالیت می‌کند و علاقه‌مند است علاوه بر یادگیری سواد رسانه‌ای، مهارت آموزش آن را نیز به دست آورد، می‌تواند در این دوره شرکت کند.

این دوره برای ما صرفاً انتقال مجموعه‌ای از اطلاعات نیست؛ تلاش کرده‌ایم ترکیبی از دانش، تحلیل و مهارت آموزشی را در یک مسیر ۶۰ ساعته کنار هم قرار دهیم.

برای مشاوره و ثبت‌نام، علاقه‌مندان می‌توانند نام و نام خانوادگی و شماره تماس خود را در پیام‌رسان بله به شناسه @jd_azimieh ارسال کنند یا با شماره‌های ۰۲۶۳۳۱۹۸ و ۰۹۳۵۴۶۷۰۴۰۱ تماس بگیرند. شایان ذکر است این دوره از سه شنبه ۵ آبان ماه ۱۴۰۵مصادف با هفته جهانی سواد رسانه ای آغاز خواهد شد .