در این روزهای محرم، در حالی که با غم و اندوه، یاد سالار شهیدان، حضرت اباعبدالله الحسین (ع) را زنده می‌کنیم، به این باور رسیده‌ام که قیام عاشورا در عمیق‌ترین لایه‌های خود، چیزی جز «مسئولیت اجتماعی» در بالاترین سطح آن نبود. هدف امام حسین (ع) از این نهضت تاریخی، صرفاً به جا آوردن یک مراسم نبود؛ بلکه ایشان برای «پایداری دین»، «ابطال ستم» و اثبات این حقیقت قیام کرد که ظلم، هرگز پایدار نمی‌ماند. از این رو، امروز نیز عزاداری ما باید ترجمان همان اهداف عاشورایی در عرصه اجتماع باشد.
قیام امام حسین (ع) برای من یک واقعه صرفاً تاریخی نیست، بلکه جریانی زنده و پویای اجتماعی است. وقتی ایشان در ظهر عاشورا فرمودند: «اگر دین محمد (ص) جز با کشته شدن من پایدار نمی‌ماند، ای شمشیرها مرا دریابید»، به ما آموختند که مسئولیت اجتماعی یعنی پرداختن بهای لازم برای بقای یک ارزش والا. رسالت ما در دهه محرم، تنها گریستن بر مصیبت‌ها نیست، بلکه عمل به پیام‌های عاشورایی در قبال جامعه و محیط پیرامون است. اهدافی چون احیای عدالت و مبارزه با هرگونه تبعیض، امر به معروف و نهی از منکر در ساختارهای فردی و جمعی، و ایستادگی در برابر ظلم و فساد، همگی درس‌های والای مسئولیت‌پذیری هستند که باید در رگ‌های عزاداری امروز ما جاری شوند.
در این مسیر، امیدوارم تمامی هیئات، موکب‌ها و عزادارانی که در غم سیدالشهدا (ع) شریک‌اند، بتوانند نگاه خود را از مناسک فردی به مسئولیت‌های جمعی معطوف کنند. نخستین گام در این مسیر، توجه ویژه به محیط‌زیست است؛ چرا که تخریب طبیعت، مصداق «فساد فی‌الارض» است و امام حسین (ع) برای مبارزه با فساد قیام کرد. بنابراین، مدیریت پسماند و پرهیز از اسراف در نذورات، نخستین گام عملی ما در مسیر این مسئولیت است.

هم‌چنین، باید در فعالیت‌های خیریه و عام‌المنفعه، اولویت‌بندی هدفمندی را جایگزین تشریفات کنیم. تمرکز ما باید بر گروه‌های هدف واقعی باشد: خانواده‌های بی‌بضاعت و نیازمندی که سفره‌شان در این روزگار سخت‌تر از همیشه است؛ مردمی که جنگ را تجربه کرده‌اند و آوارگانی که در بحران‌های انسانی، هم‌چون خاندان اهل‌بیت (ع) در مسیر کربلا، از حداقل امکانات بی‌بهره‌اند؛ و کسانی که درگیر مشکلات اقتصادی، تورم و تأمین مواد خوراکی اولیه همچون آرد، برنج و روغن هستند؛ همان روزمرگی‌های کوچکی که برای آن‌ها به بزرگ‌ترین دغدغه زندگی تبدیل شده است.
در این میان، مسئله مدیریت نذورات، از تبرک تا تکافل اجتماعی، جایگاه ویژه‌ای دارد. ماه محرم و صفر با عطر غذاهای نذری فرا می‌رسد؛ سنتی دیرینه که نمادی از سخاوت و عشق به اهل‌بیت (ع) است. اما در دل این شور و ارادت، خلأ مهمی در «مدیریت منابع مالی» دیده می‌شود. امروزه بخش قابل توجهی از طعام‌های متبرک، میان افرادی توزیع می‌شود که شاید نیاز فوری به یک وعده غذای گرم نداشته باشند. هرچند دریافت تبرک یک توشه‌ی معنوی و ارزشمند است، اما حیف است که این ظرفیت عظیم مردمی، هدف اصلی خود یعنی «دست‌گیری از نیازمندان واقعی» را گم کند. چرا که در همان حوالی، خانواده‌هایی هستند که یک وعده غذای گرم و آبرومند، برایشان حکم یک قوت غالب را دارد، نه صرفاً یک تبرک.
مسئله، نفی ارزش معنوی تبرک نیست، بلکه یادآوری یک اولویت اخلاقی در مدیریت مالی نذورات است. تصور کنید اگر هر هیئت و هر بانی، پیش از هر چیز، اندکی وقت صرف شناسایی نیازمندان واقعی محله یا منطقه خود کند و به جای توزیع فلّه‌ای و بی‌برنامه در محل‌های شلوغ، بخشی از این منابع ارزشمند را هدفمند و با حفظ کرامت، به درب خانه‌هایی ببرد که واقعاً چشم‌انتظارند؛ این یعنی همان «تکافل اجتماعی» که در بطن فرهنگ عاشورایی نهفته است.
زیبایی این رویکرد در این است که از ارزش معنوی تبرک نمی‌کاهد، بلکه با برنامه‌ریزی مالی و توزیع هوشمندانه، سهم نیازمندان واقعی را به حاشیه نمی‌راند. مدیریت مالی هوشمندانه در نذورات، هنر تقسیم رزق است؛ رزقی که هم دل ما را به عشق امام (ع) گرم نگه دارد و هم غم نان را از دل مستحق واقعی بردارد.
در نهایت باید به یاد داشت که قیام امام حسین (ع) اثبات کرد اگر جامعه نسبت به سرنوشت یکدیگر بی‌تفاوت باشد، ظلم ماندگار خواهد شد. پس بیایید در این دهه، عزاداری را مترادف با «همدلی اجتماعی» کنیم؛ از ظروف یک‌بار مصرف کمتر استفاده کنیم و نذورات را با هدفمندی به سمت محله‌های محروم و حاشیه‌نشین هدایت کنیم.

این ایام، فرصتی است تا بار دیگر ثابت کنیم که پیام عاشورا، پیام ایستادگی، عدالت‌خواهی و مسئولیت در قبال «دیگری» است. باشد که بتوانیم در سایه این تفکر، عزادارانی باشیم که امام زمان (عج) به عزای ما افتخار کند.
یا حسین (ع)

سید رضا جمشیدی-روزنامه‌نگار پایداری
رئیس کار گروه ارتباطات، ترویج و رسانه کمیسیون مسئولیت اجتماعی و حاکمیت شرکتی اتاق بازرگانی ایران